Pszczoły

WSTĘP

Pomyślny rozwój pszczelarstwa i wzrost wydajności naszych pasiek zależny jest od poznania przez pszczelarzy praktyków nie tylko nowych form gospodarki pasiecznej, lecz także sposobów zapobiegania, rozpoznawania oraz zwalczania chorób i szkodni­ków pszczół, będących często powodem bardzo poważnych szkód w pasiekach i niejednokrotnie prowadzących do ich całkowitej zagłady. Szczególnie dotkliwe straty, zarówno w miodzie i wosku, jak i w pogłowiu pszczół, powodują choroby zaraźliwe. Państwo do­ceniając rolę i znaczenie pszczół oraz szkody, jakie wywołują choroby, wprowadziło obowiązek zgłaszania i zwalczania zgnilca złośliwego, kiślicy i choroby roztoczowej. Od tej chwili zapobie­ganie i zwalczanie tych bardzo zaraźliwych chorób stało się wspólnym celem pszczelarzy i służby weterynaryjnej. Współpraca ta da dobre, rezultaty dopiero wtedy, gdy pszczelarze będą wie­dzieli, jakie warunki należy stworzyć hodowanym pszczołom, aby utrzymać je w pełnym zdrowiu. Trzeba więc poznać choroby, jakie mogą opanować pasieki, i zawczasu im zapobiegać, a gdy zajdzie potrzeba — umieć skutecznie je zwalczać. Trafne i wczes­ne rozpoznanie choroby ma doniosłe znaczenie dla jej zwalczania. Leczenie może- dać dobre wyniki tylko wtedy, gdy pszczelarz będzie wiedział, z jaką chorobą ma do czynienia. Zastosowanie odpowiednich środków leczniczych w początkowym okresie rozwoju choroby powoduje szybkie jej ustąpienie, a przy choro­bach zaraźliwych często zapobiega dalszemu ich rozprzestrzenia­niu się. Przestrzeganie higieny w pasiece pozwala zapobiec chorobom, czyli usuwać przyczyny ich powstawania, a przez to unikać strat nie tylko w miodzie i wosku, lecz także w pszczołach i sprzęcie pasiecznym. W walce z chorobami często stosujemy różne leki. Należy pa­miętać, że lekarstwa podawane w odpowiednich ilościach pomaga­ją rojowi zwalczyć chorobę. Leki zastosowane w zbyt małych ilościach nie działają wcale, a nawet może nastąpić przyzwyczaje­nie się do nich zarazków. Lekarstwa podane w zbyt dużych ilościach mogą działać trująco i dlatego należy stosować dawki ściśle według przepisu i podanych w tej książce wskazań, jeżeli lekarz nie zaleci inaczej. Ze spotykanych w pasiekach chorób jedne nawiedzają czerw, inne — pszczoły dorosłe. Na ogół pszczoły nie zapadają na cho­roby czerwiu i odwrotnie, czerwiu nie atakują choroby pszczół. Jedyny wyjątek stanowią grzybica kamienna i kiślica, atakujące nie tylko czerw, lecz również pszczoły. Choroby można podzielić na niezaraźliwe i zaraźliwe. Występowanie chorób niezaraźliwych często sprzyja rozwojo­wi zaraźliwych, które są szczególnie niebezpieczne. Przenoszą się one szybko z ula do ula, opanowując niekiedy całe pasiekL Ich przebieg jest zwykle ciężki, a leczenie bardzo kłopotliwe. Zarazki wywołujące te choroby rozmnażają się w ciele pszczół lub czer­wiu. Chory organizm staje się zatem pierwotnym źródłem choro­by, skąd zarazki przedostają się do najbliższego otoczenia. W ulu mogą znajdować się na plastrach, w komórkach z miodem i pierz-gą oraz na ścianach i dennicy, gdzie tworzą umiejscowione wtórne źródła choroby. Poza ulem zarazki mogą występować wszędzie, a przede wszystkim w najbliższym sąsiedztwie chorego pnia. Zarazki wywołujące choroby są tak małe, że można je oglądać tylko pod mikroskopem, dlatego też zwane są drobnoustrojami. Jedne z nich są bakteriami, jednokomórkowymi tworami, zbudo­wanymi z otoczki, protoplazmy i jądra. Niektóre bakterie w niekorzystnych dla nich warunkach mogą wytwarzać owalne lub okrągłe przetrwalniki z grubą i wytrzy­małą otoczką. Przetrwalniki są bardzo odporne na działanie takich czynników, jak brak pokarmu, wysoka i niska temperatura, pro­mienie słoneczne, środki odkażające itp. Utrzymują się one przy życiu bez pobierania pokarmu przez kilka, a nawet kilkadziesiąt lat, zachowując przy tym swoją zjadliwość, czyli zdolność wy­wołania choroby. Mniejszymi jeszcze od bakterii drobnoustrojami chorobotwór­czymi są przesączalne wirusy, widzialne dopiero pod mikrosko­pem elektronowym, powiększającym ponad sto tysięcy razy. Bakterie zaliczane są do organizmów świata roślinnego. Są także choroby wywoływane przez organizmy należące do świata zwierzęcego. Mogą one mieć budowę nie tylko jedno­komórkową (prostą), jak np. zarodnikowiec pszczeli, wywołujący chorobę zarodnikowcową, lecz także wielokomórkową (złożoną), jak świdraczek pszczeli, wywołujący chorobę roztoczową. Drobno­ustroje tego rodzaju nazywamy pasożytami. W związku z przedstawionym podziałem zarazków pochodzenia roślinnego i zwierzęcego choroby zaraźliwe pszczół i czerwiu dzielą się także na dwie grupy: choroby zakaźne (infekcyjne) — wywoływane przez bakte­rie, wirusy, grzyby i pleśnie; choroby pasożytnicze (inwazyjne) — wywoływane przez organizmy świata zwierzęcego (pasożyty). Schematycznie choroby pszczół można przedstawić nastę­pująco. Wśród bakterii wywołujących choroby zakaźne znajdują się zarazki zgnilca złośliwego, kiślicy, paratyfusu pszczół i roz-padnicy. Przez wirusy wywoływane są: choroba woreczkowa czerwiu i prawdopodobnie paraliż zakaźny pszczół. Do chorób wywoływanych przez grzyby należą choroby zwane grzybicami: grzybica otorbielakowa (wapienna) i grzybica kro-pidlakowa (kamienna). Pasożyty wywołujące choroby inwazyjne pszczół przenikają najczęściej do przewodu pokarmowego lub do wnętrza ciała albo usadowiwszy się na zewnętrznych powłokach, odżywiają się soka­mi organizmu, rozmnażają się i niszczą żywiciela, co kończy się często jego śmiercią. Najczęściej są to pasożyty powodujące cho­roby: zarodnikowcową (nozemę), pełzakową i roztoczową. Istnieją jeszcze inne szkodniki — zwierzęta czworonożne, ptaki i owady. Jedne z nich powodują straty w pszczołach lub czerwiu, inne wy­rządzają szkody w produktach pszczelich. Część z nich pasożytuje wewnątrz ula, np. wszolinka i motylica woskowa, inne napadają na pszczoły albo rabują ich zapasy, np.: osy, szerszenie, ćma tru­pia główka, myszy, ptaki, taszczyn pszczeli, skórnik słoniniec i mól pyłkowy. Rój (rodzina pszczela) może być zaatakowany jednocześnie przez kilka chorób, zarówno zakaźnych, jak i pasożytniczych. Takie zjawisko nazywamy zakażeniem mieszanym. Opanowanie jednej larwy przez kilka chorób zaraźliwych na raz, na przykład przez zgnilec złośliwy i przez inne choroby zaraźliwe, nie było dotąd stwierdzone. Kiślica zwykle atakuje młode larwy, a zgni­lec — starsze. Zakażenie mieszane może mieć miejsce tylko wtedy, gdy jedne larwy opanowane są kiślicą lub zgnilcem zło­śliwym, a inne chorobą woreczkową czy grzybicą. Straty jedno­cześnie w pszczołach i w czerwiu występują tylko przy niektórych chorobach, np. zatruciach, kiślicy i grzybicy. Pszczoły najczęściej chorują na wiosnę, a czerw przede wszyst­kim latem. Straty powodowane przez choroby wiosną wśród pszczół, a latem wśród czerwiu — są bardzo duże. Jeżeli rój pozo­staje przy życiu, jest bardzo osłabiony i nie daje żadnych korzyści. W przeciwieństwie do larw dorosłe pszczoły mogą zapadać jed­nocześnie na kilka chorób, np. na chorobę roztoczową i zarodni­kowcową albo na chorobę zarodnikowcową i paratyfus. Występo­wanie kilku schorzeń u pszczół możliwe jest wskutek usadawiania się zarazka każdej choroby w ściśle określonym narządzie. I tak zarodnikowiec pszczeli rozwija się w jelicie środkowym, świdraczek pszczeli — w pierwszej parze tchawek lub u nasady skrzydeł, a zarazek paratyfusu — najpierw w przewodzie pokar­mowym, a później we krwi owada. Częste występowanie u pszczół kilku chorób w tym samym czasie tłumaczy się tym, że rozwój jednej choroby trwa niekiedy kilka lat. Umożliwia to wtargnięcie do osłabionego już organizmu innych zarazków. Nic też dziwnego, że rój opanowany przez dwie zarazy ginie szybciej, aniżeli dotknięty jedną chorobą.